صفحه نخست / مدیریت ارزیابی ریسک

ارزیابی ریسک
ایمنی، بهداشت و محیط زیست
دوره های آموزشی
طرح های پژوهشی
کتاب و سایر منابع
Loading

مدیریت ارزیابی ریسک

امروزه اطمینان از ایمنی و حفظ سلامت عمومی وهمچنین ترویج و توسعه برنامه های اقتصادی، چالش مهمی در کشورهای در حال توسعه و همچنین توسعه یافته می‌باشد. تا سال 2009 میلادی، عدم توجه به ریسک های مختلف درون و برون سازمانی از یک سوی و سرعت عظیم تغییرات و رشد علم و تکنولوژی از سوی دیگر، موجب ایجاد چالش های بزرگی شده بود و در بخش اقتصادی نیز ورشکستگی بسیاری از شرکت‌های بزرگ را به دنبال داشت. بدین منظور کارشناسان با جستجوی راهکاری علمی برای این معضل، رشته تخصصی جدیدی را به نام "ارزیابی و مدیریت ریسک" بنا نمودند که هم اکنون به یکی از مهم ترین ابزارهای مدیران سازمان جهت تصمیم سازی و تصمیم گیری تبدیل شده است. امروزه استفاده از روش های ارزیابی ریسک در صنایع مختلف رو به گسترش است. این روش ها معمولا برای شناسایی ،کنترل و کاهش پیامدهای خطرات به کار می رود و نتایج آنها را می توان جهت مدیریت و تصمیم گیری در خصوص کنترل و کاهش پیامدهای آن بدون نگرانی به کار برد .در طول چند دهه گذشته، ارزیابی ریسک، مدیریت ریسک و ارتباطات ریسک رسمیت یافته‌اند و تلفیق آن‌ها با نظم و انضباط خاص، به عنوان تجزیه و تحلیل ریسک شناخته شده است. در نهایت تجزیه و تحلیل ریسک برای برآورد ریسک های مرتبط با سلامتی و ایمنی انسان، شناسایی و اجرای اقدامات مناسب برای کنترل ریسک و برقراری ارتباط با ذینفعان در مورد ریسک و اقدامات مربوط به آن، مورد استفاده قرار می‌گیرد
ریسک :
در تعاریف ارائه شده قدیمی، ریسک به عنوان تهدید تلقی می شد و منظور از ریسک، پیامد ناشی از یک مخاطره تعریف می گردید (Impact of a hazard). اما امروزه  تعریف ریسک بسیار جامع تر بیان می شود. چنانچه در استاندارد ایزو 31000 با عنوان مدیریت ریسک، واژه ریسک  با عبارت عدم قطعیت در تحقق اهداف تعریف شده است. همان گونه که مشاهده می شود عدم قطعیت می تواند مثبت یا منفی باشد. در استاندارد ایزو 31010، روش های بسیاری برای ارزیابی و مدیریت ریسک  پیشنهاد شده است که در جنبه های مختلف شامل ارزیابی ریسک دارایی ها ، سخت افزاری، نرم افزاری، سرمایه انسانی، اطلاعاتی و ... کاربرد دارد.
ارزیابی ریسک:  ارزیابی ریسک، تعیین عوامل موثر برعدم قطعیت در تحقق اهداف، و یک روش منطقی برای تعیین اندازه کمّی و کیفی خطرات و بررسی پیامدهای بالقوه ناشی از حوادث احتمالی بر روی افراد، مواد، تجهیزات و محیط است. به عبارت دیگر ارزیابی ریسک عملیاتی سازمان یافته و نظام مند برای رتبه بندی و اولویت بندی ریسک ها و تصمیم گیری در راستای کاهش ریسک به میزان قابل قبول است.
مدیریت ریسک: هرگونه اقدامی جهت تغییر میزان ریسک ارزیابی شده به حد قابل قبول (که می تواند حذف یا کاهش ریسک برای ریسک های منفی و تشدید آن برای ریسک های مثبت ( فرصت ها) باشد.)
عملکرد: ارزیابی و مدیریت ریسک، با تشکیل کمیته هایی متشکل از افراد درون و برون سازمانی، به ارزیابی اکوسیستم سازمان می پردازد و در آن هرگونه رویداد و پیامد حاصل از وقوع رویداد را پیش بینی و تبعات آن بر سازمان را ارزیابی می نماید. پیش از این سازمان ها با ترسیم نمودارهای SWOT (نقاط قوت و ضعف و فرصت ها و تهدید ها) به ارزیابی اکوسیستم خود پرداخته، خط مشی، اهداف و برنامه استراتژیک خود را در بدو تاسیس تعیین می کردند و فراخور نیاز هر چند سال یک بار ان را مورد بازنگری قرار می دادند. ولی امروزه با توجه به سرعت رویدادها و قرارگرفتن تمام سازمان ها در دهکده جهانی، هیچ سازمانی از پیامد رویدادها در امان نیست. می توان گفت مدیریت امروزه از حالت استاتیک (پایدار) به حال داینامیک (درحرکت) تبدیل شده است و مدیر یک سازمان همانند راننده ای است که پشت فرمان خودرو (سازمان) قرار گرفته است و بدون استفاده از شیشه ها و آینه ها (ارزیابی ریسک) و در صورت لزوم تغییر جهت حرکت و کم و زیاد کردن سرعت (مدیریت ریسک) نخواهد توانست به مقصد (تحقق اهداف سازمان) دست یابد. به عنوان مثال عدم مدیریت ریسک ورود ابزارهای تصویری به سیستم ارتباطات، منجر به ورشکستی شرکت نوکیا (تولیدکننده مشهور تلفن همراه) گردید.
دامنه کاربرد: ارزیابی ریسک حوزه ای بسیار وسیع دارد و در هر سازمانی از مباحث جاری سازمان، اعم از نیروی انسانی ، فرایندها، حوزه مالی، تا برنامه ها و اهداف سازمان و پروژه های توسعه  ای و حتی ارتباطات درون و برون سازمانی را دربر می گیرد. بدین منظور در سازمان ها "شناسنامه ریسک Risk ID" تعریف می شود که در آن مخاطرات مشخص، اولویت بندی و مدام به روز رسانی می شوند. شیوه مدیریت ریسک ها نیز باید در سازمان ها از قبل مورد بررسی قرار گرفته و مشخص باشند تا در صورت رخداد بلافاصله تغییر جهت سازمانی امکان پذیر گردد.
ارزیابی و مدیریت ریسک برای ارگان های قانون گذار و نظارتی:
ارزیابی و مدیریت ریسک برای ارگان های قانونگذار و نظارت کننده مفهومی بسیار گسترده تر یافته است و در کشورهای پیشرفته هرگونه سیاست گذاری، تعیین اهداف، تصمیم گیری و برنامه ریزی مبتنی بر ریسک می باشد. به همین منظور مبحث مدیریت ریسک امروزه در تمام سیستم های مدیریتی اهم از مدیریت منابع انسانی، مدیریت مالی، مدیریت زیست محیطی، مدیریت منابع ( آب، خاک، نفت ، معادن، انرزی و....) وارد شده است . عبارت ریسک از سال 2005 در استاندارد مدیریت کیفیت ISO9001 به عنوان یکی از اصول زیربنایی وارد شد و پس از آن با هر تجدید نظر در استانداردهای مدیریتی دیگر مانند استانداردهای ISO 17025 (استاندارد مدیریت آزمایشگاهها)، ISO 29000 (استاندارد مدیریت کیفیت در صنعت خودرو)، ISO 17020 (استاندارد مدیریت بازرسی)، ISO 15189 ( استاندارد مدیریت آزمایشگاههای تشخیص طبی)، ISO 50001 ( استاندارد مدیریت انرژی) و سایر استانداردهای مدیریتی مطرح گردید.
سازمان ملی استاندارد، متولی مبحث استاندارد و کیفیت کالاها و خدمات است و هرگونه تغییر درشرایط درون و برون کشور اثر مستقیم یا غیر مستقیم خود را بر اکوسیستم کشور خواهد گذاشت. موضوعات مختلف مهم و گسترده ای مانند تحریم ها، شیوع ویروس کرونا، افزایش نرخ طلا و ارز و حتی شرایط آب و هوایی بر اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور تاثیر گذار است و این مسائل استاندارد و کیفیت کالاها و خدمات را نیز دربرخواهد گرفت. به همین دلیل در بسیاری مناطق جغرافیایی (مانند اتحادیه اروپا و سایر کشورهای پیشرفته) مراکز ارزیابی ریسک ایجاد شده است که مسئولیت رصد رویدادها، تحلیل ریسک های موجود و پیش بینی اقدامات برای مدیریت ریسک ها را به عهده دارند. متاسفانه کشورهای کمتر توسعه یافته پس از وقوع رخداد، به دنبال چاره و حل مشکل هستند، در حالیکه بسیاری از ریسک ها قبل از وقوع قابل پیشگیری هستند( اصل پیشگیری مقدم بر درمان). به عنوان مثال نهاد ایمنی مواد غذایی اروپا (EFSA) با ایجاد مرکز تجزیه و تحلیل ریسک، ریسک های ایمنی مواد غذایی را ارزیابی (risk assessment) و مدیریت (risk management) کرده و بلافاصله نحوه اقدامات و شیوه پیشگیری را به تمام ذینفعان بر اساس سطوح مختلف ( ارگان های قانون گذار، ارگان های نظارتی، تولید کننده /توزیع کننده / متصدیان تجارت و عموم مردم، فراخور اطلاعات مورد نیاز آنها اطلاع رسانی می کند (risk communication) . این موضوع در سازمان بهداشت جهانی برای موضوعات مرتبط با بهداشت جوامع نیز انجام می شود.
به منظور تحقق وظایف و اهداف سازمان ملی استاندارد ایران و نیز پاسخگویی به نیازهای پژوهشی در زمینه¬ی ارزیابی و مدیریت بر اساس ریسک تصمیم¬گیری¬های علمی و اطلاع¬رسانی صحیح و به¬هنگام در زمینه رخدادهای مربوطه، مدیریت ارزیابی ریسک در ساختار معاونت پژوهشی و فناوری پژوهشگاه استاندارد ایجاد گردید تا موضوعات روز کشور به لحاظ استاندارد، کیفیت و ایمنی در قالب چهارچوب های تبیین شده و با مشارکت سایر ذینفعان (کلیه کسانی که تحت تاثیر ریسک قرار می گیرند) ارزیابی، مدیریت و اطلاع رسانی شود. در تدوین استانداردها، ارزیابی ریسک عامل تاثیرگذار و بسیار مهمی است، زیرا یکی از پایه های تعیین حدود مجاز برای عوامل خطرزای احتمالی در کالاها و خدمات ارزیابی ریسک است. به عنوان مثال ویژگی هایی مانند باقیمانده  سموم، فلزات سنگین و سایر الاینده ها در مواد غذایی، صرفا با انجام ارزیابی ریسک و بررسی تبعات ریسک ها بر روی سلامت آحاد هر جامعه، طبق سبد مصرف خاص آن جامعه تعیین می گردد. در صنایع و خدمات فلزی مانند بازرسی آسانسور، ارزیابی ریسک ناشی از تعداد طبقات و یا ابعاد آسانسور و همچنین تعداد مصرف کنندگان (اماکن عمومی و خصوصی) در تعیین استاندارد تواتر بازرسی موثر است. لذا، ارزیابی ریسک در حوزه استاندارد موضوعی فرابخشی است و لازم است با مشارکت متخصصین و ذینفعان در حوزه های مختلف صنعت و خدمات مورد بررسی قرار گیرد و شیوه مدیریت ریسک ها در استانداردهای ملی لحاظ شود.  
 
ارزیابی ریسک در پژوهشگاه استاندارد:
مدیریت ارزیابی ریسک در پژوهشگاه استاندارد نه تنها به ارزیابی ریسک های محتمل بر تحقق اهداف پژوهشگاه استاندارد، با استفاده از داده های جمع آوری شده  ارزیابی عملکرد پژوهشگاه، پروژه یابی، اجرای پروژه های پژوهشی و توسعه ای و نیز ارزیابی ایمنی و مباحث HSE در آزمایشگاههای مستقر در پژوهشکده های مختلف خواهد پرداخت،  بلکه در افق گسترده تری سعی در تجزیه و تحلیل ریسک محتمل بر استاندارد و کیفیت در رشته های مختلف صنعت و خدمات، حسب اولویت خواهد داشت و نتایح این ارزیابی ها و شیوه های مدیریت ریسک احصا شده در تدوین استانداردها نمود می یابند. بدیهی است که انجام این امر مهم در پژوهشگاه استاندارد، نیازمند تعامل هماهنگ با قسمت های مختلف درون پژوهشگاه و ارگان های ذیصلاح در خارج از پژوهشگاه استاندارد می باشد.