کانال رسمی تلگرام پژوهشگاه استاندارد

تشخیص و شناسایی تقلبات زعفران با کروماتوگرافی لایه نازک و آنالیز تصویری (کار مشترک محققان دانشگاه تهران و پژوهشگاه استاندارد)

زعفران یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران است، که علاوه بر کاربرد گسترده‌ به عنوان ادویه‌ای گران قیمت، دارای کاربردهای ویژه‌ای در پزشکی سنّتی و نوین است. بنا بر گزارش‌ منابع معتبر علمی، زعفران پس از روغن زیتون، شیر و عسل چهارمین محصول غذایی در جهان است که در آن تقلّبات گسترده‌ای انجام می‌گیرد. در پژوهشی که به تازگی توسط محققان دانشگاه تهران و پژوهشگاه استاندارد ایران شامل دکتر حسن سرشتی ، زهرا پورسرخ، دکتر غزاله علی اکبرزاده و دکتر شاهین زارع مبارکه انجام گرفته است، روشی ساده و سریع با استفاده از کروماتوگرافی لایه نازک، تلفن همراه و آنالیز تصویری به منظور مطالعه الگوی ترکیبات غیرفرّار زعفران برای یافتن هفت تقلّب مهم زعفران شامل زردچوبه، گلرنگ، روناس، زرد کوینولین، زرد سانست، تارتازین و سماق معرفی شده است. خواص ویژه زعفران از جمله خواص دارویی ضدّ سرطانی و ضدّ افسردگی این محصول، به دسته‌ای از ترکیبات کارتنوئیدی به نام کروسین‌ها نسبت داده می‌شوند. کروسین‌ها مهم‌ترین عامل ایجاد رنگ ویژه زعفران نیز هستند. کروماتوگرافی لایه نازک، روشی بسیار ساده و در دسترس برای جداسازی این ترکیبات و دستیابی به الگوی غلظتی آنها است. هر یک از تقلّبات زعفران حتی در مقادیر بسیار اندک باعث تغییر در این الگو می‌شوند. لازم بذکر است در روشی توسط سازمان بین المللی استاندارد (ISO) (روش استاندارد ISO3632 (استاندارد ملی(1-2)-259)) معرفی شده است تقلّبات زعفران با استفاده از ترکیبی از روش‌های کروماتوگرافی لایه نازک و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا شناسایی می‌شوند. روش‌های ذکر شده در متن استاندارد علاوه بر اینکه از جمله استانداردهای اجباری زعفران نیستند، دارای مشکلاتی از جمله وجود مراحل متعدد و دشوار استخراج و همچنین مصرف بالای نمونه هستند. در عین حال، امکان بررسی تمام تقلّبات در یک آزمون وجود ندارد و برای بررسی تمام آنها باید آزمون‌های گوناگونی را انجام داد. علاوه بر این، روش متداول کنترل کیفیت زعفران (ایزو) که به وسیله طیف نور سنجی فرابنفش-مرئی بر روی محلول آبی استخراجی زعفران انجام می‌گیرد نه تنها قادر به شناسایی این تقلّبات نیست، بلکه ممکن است نمونه حاوی تقلّب را با کیفیت‌تر از نمونه‌های عاری از تقلّب نشان ‌دهد. در روش معرفی شده توسط این گروه تحقیقاتی، برای بدست آوردن الگوی کروماتوگرافی لایه نازک زعفران خالص، با الگوی حاصل از ترکیبات حاوی تقلب مقایسه می شود. سپس، از الگوهای حاصل به وسیله تلفن¬های همراه هوشمند تصویر برداری، و تصاویر حاصل به وسیله برنامه متلب و به روش آنالیز تصویری که قبلا توسط همین گروه تحقیقاتی توسعه یافته بود، مورد بررسی قرار می¬گیرند. نتایج بدست آمده نشان داده که با استفاده از روش ارائه شده می‌توان مقادیر بسیار کم هفت تقلّب متداول زعفران را در حد 5% وزنی با صحّت بسیار بالا و صرف هزینه بسیار اندک در زمان بسیار کم شناسایی کرد. همچنین می توان این روش را برای تشخیص سایر ترکیبات رنگی که به عنوان تقلّب به زعفران اضافه می‌شوند بکار برد. روش معرفی شده، علاوه بر یافتن تقلّبات زعفران قابلیت گسترش برای یافتن تقّلبات در دیگر محصولات گیاهی را نیز دارد. لازم بذکر است از این گروه پژوهشی قبلا تحقیق دیگری در زمینه تاثیر ترکیب خاک بر کیفیت زعفران نیز انجام شده که در مجله Food Chemistry به چاپ رسیده است.

دیاگرام مقایسه روش‌های ایزو و روش معرفی شده توسط محققان دانشگاه تهران و پژوهشگاه استاندارد
دفتر آناليز ريسك