استاندارد و استانداردسازی در صنعت برق

پیش گفتار

برخی سازمان‌های استانداردسازی بین‌المللی در صنعت برق قدمتی بیش از یک قرن دارند. کشورمان ایران نیز از قدمت قابل توجهی در صنعت برق و نیز در استانداردسازی بهره‌مند است. با این حال، این موضوع در آموزش‍های رسمی دانشگاهی کشور به وضوح مغفول مانده است. در نتیجه بسیاری از دانشجویان مستعد رشته‌های مهندسی برق در پایان دوره تحصیل خود اطلاعات اندکی از موضوع استانداردسازی و استانداردهای موجود در صنعت برق دارند. استانداردهای صنعت برق به لحاظ ایمنی، محیط زیست و عملکرد تاسیسات و تجهیزات برقی حائز اهمیت هستند. مهندسان برق اعم از آن که به طراحی، کاربری، تعمیر یا بازرسی و تست تجهیزات و تاسیسات برقی مشغول باشند، نیاز به آشنایی کلی با استانداردها و استفاده از یک یا چند استاندارد تخصصی خواهند داشت. لذا بر آن شدیم تا کتابی در این موضوع گردآوری نموده و موجبات آشنایی بیشتر دانشجویان، مهندسین و علاقه‌مندان با مجموعه گرانبار استانداردهای بین‌المللی را فراهم آوریم.

این کتاب سیزده فصل دارد. به جز فصل نخست و سوم، سایر فصلها ساختار مشابهی دارند. در ابتدای هر فصل، مفاهیم اساسی و تعاریف واژگان فنی با رعایت اختصار بیان شده‌اند. به بیان تعاریفی که در راستای تمایز و شناسایی صحیح استاندارد هر حوزه، ضروری هستند، اکتفا شده است. خوانندگان علاقه‌مند می‌توانند تعاریف تخصصی‌تر را در استانداردهای مربوط بیابند. سپس در هر فصل استانداردهای مرتبط معرفی شده‌اند. همچنین برای آنکه خواننده دید خوبی نسبت به مقولات کنترل کیفی و تست‌های آزمایشگاهی و میدانی داشته باشد، برخی از انواع آزمون‌های محصولات مختلف بیان شده‌اند. فصل نخست، مفاهیم اساسی استاندارد و کیفیت را خلاصه کرده است. خوانندگانی که با این مفاهیم آشنایی دارند، می‌توانند پس از مطالعه بخش 1-8 مستقیماً به سراغ سایر فصول بروند. فصل دوم، مطالب مهمی در زمینه تاسیسات برقی دارد. توصیه می‌شود خوانندگانی که در این زمینه فعالیت دارند، این فصل را به طور کامل و به همراه فصل سوم و دوازدهم مطالعه نمایند. فصل سوم برای بازرسان ایمنی در کارگاه‌ها، نیروگاه‌ها و غیره، همچنین برای متخصصانی که قصد تدوین ضوابط ایمنی برای یک فعالیت مشخص را دارند، مفید فایده است. خوانندگانی که با محصولات برقی سر و کار دارند، می‌توانند این فصل را رها کرده و مستقیماً به مطالعه فصول چهارم به بعد بپردازند. سایر فصل‌ها بر اساس تجهیزات برقی دسته‌بندی شده و خواننده می‌تواند هر فصل را به صورت مستقل مطالعه کند. خوانندگانی که به چشم‌اندازهای آینده استانداردسازی در صنعت برق علاقه‌مند هستند، احتمالاً به مطالب فصل سیزدهم و پیوست سوم علاقه بیشتری داشته باشند. پیوست دوم حاوی مطالبی است که دانستن آنها برای مهندسانی که در آزمایشگاه‌های استاندارد فعالیت نموده و یا به تدوین استانداردهای ملی یا کارخانه‌ای اشتغال دارند، ضروری است. خوانندگانی که با نهادهای بازرسی، صدور گواهی و شرکت‌های مشاور همکاری دارند، می‌توانند به فراخور موضوع به فصل مربوط مراجعه کنند. 

در بیان تعاریف، روش‌های آزمون‌ و حدود مجاز، به منظور سهولت رسیدن خوانندگان کم‌تجربه‌تر، به دیدگاهی جامع از موضوع، همچنین به منظور رعایت حقوق مالکیت معنوی سازمان‌های استانداردسازی و پوشش مطالب استانداردهای مختلف، از بیان جزئیات پرهیز شده است. در واقع کاربران حرفه‌ای که قصد ارزیابی انطباق، ساخت آزمایشگاه یا طراحی محصول بر اساس یک استاندارد خاص را داشته باشند، ناگزیر باید استاندارد مربوطه را تهیه نمایند. هرچند ترجمه بسیاری از استانداردهای معرفی شده در این کتاب، در قالب استانداردهای ملی از سایت سازمان ملی استاندارد به نشانی www.inso.gov.ir به صورت رایگان قابل دریافت هستند. شایان ذکر است عنوان، فهرست و دامنه کاربرد استانداردهای بین‌المللی و منطقه‌ای نیز به صورت رایگان در سایت سازمان تدوین کننده استاندارد قابل دسترسی است. برخی سازمان‌های تدوین استاندارد نیز متن بسیاری از استانداردها را به صورت رایگان در دسترس عموم قرار می‌دهند. در این کتاب حدود هزار استاندارد مورد اشاره قرار گرفته‌اند. ذکر عنوان و مشخصات کتاب‌شناختی این تعداد استاندارد، باعث افزایش بیش از اندازه حجم کتاب خواهد شد. لذا به ذکر شماره استانداردها بسنده شده است. از خوانندگان علاقه‌مند خواهشمندیم برای مشاهده عنوان استانداردی که طالب آن هستند، به سایت سازمان‌های استانداردسازی مراجعه کنند. متن کتاب با رعایت اختصار و سادگی بیان نگاشته و خوانندگان تشویق به مراجعه به استانداردها شده‌اند. هرکجا که استفاده از واژگان اصیل پارسی امکان‌پذیر بوده و لطمه‌ای به درک مطالب نمی‌زده است، از به کار بردن واژگان بیگانه پرهیز شده است. اما در مواردی که واژگان خارجی در بازار و در میان صنعتگران مصطلح بوده، واژه پارسی بیان شده و پس از آن، واژه مصطلح بیگانه داخل پرانتز قید شده است.

برای خواندن این کتاب داشتن اطلاعات پایه‌ای مهندسی برق تا حد کاردانی ضرورت دارد. تسلط بر مفاهیم و روش‌های این رشته اصولاً لازم نیست. در هر حال ممکن است برخی مطالب آن طور که باید تشریح نشده باشند. لذا پیشنهاد می‌شود خوانندگان همزمان با مطالعه کتاب، از طریق اینترنت، مفاهیم، اصطلاحات و از همه مهم‌تر، عناوین و دامنه کاربرد استانداردهایی که می‌بینند، را جستجو کرده و یادداشت‌برداری کنند.

شایسته است از زحمات و راهنمایی‌های ارزنده دکتر محمدرضا شرع پسند در گردآوری و تدوین مطالب کتاب یاد نموده؛ از اهتمام و همکاری موثر ایشان تقدیر کنم. همچنین از همکاری جناب آقایان دکتر احسان ساده عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، دکتر میلاد یدالهی، دکتر رضا شهبازیان، دکتر امیر افکار، سرکار خانم دکتر منصوره مظاهری و مهندس حسن امرالهی از همکاران خود در پژوهشگاه استاندارد تشکر می‌نمایم. امید آن که این کتاب مورد استفاده جامعه‌ علمی و صنعتی کشورمان قرار گیرد.